Κείμενο: Πάρις Δημητριάδης Φωτογραφίες βίντεο: Δημήτρης Τοκκαρής
Η πυρκαγιά του Ιούλιου πέρυσι θα μείνει χαραγμένη για πάντα στη μνήμη των κατοίκων της ορεινής Λεμεσού. Στο αλλοπρόσαλλο διάβα της εξαπλώθηκε ραγδαία, εγκλώβισε ένα ηλικιωμένο ζευγάρι αφαιρώντας με τραγικό τρόπο τη ζωή του και άφησε πίσω της τεράστιες εκτάσεις καμένης γης και κατεστραμμένα σπίτια. Έκανε στάχτη τους κόπους και τις προσπάθειες των ανθρώπων της υπαίθρου, αφήνοντας ένα συγκλονιστικό αποτύπωμα στις κοινότητες που επηρεάστηκαν. Το 1ο Φεστιβάλ του «Γαστρονόμου» στο Βουνί Λεμεσού είναι μια συνειδητή πρωτοβουλία στήριξης των πυρόπληκτων περιοχών, μια ανοικτή γιορτή γεύσης και παράδοσης αφιερωμένη στην κυπριακή ύπαιθρο. Περιλαμβάνει την τελετή απονομής των Βραβείων Ποιότητας 2026 και στέλνει ένα μήνυμα αλληλεγγύης, αναγέννησης και αισιοδοξίας.
Άγιος Θεράπων
Η φωτιά άλλαζε συνεχώς κατεύθυνση και χάθηκαν οι κόποι μιας ζωής
Από την περσινή εμπειρία, δύσκολα μπορώ να ξεχάσω το πόσο πνιγηρό ήταν το περιβάλλον γύρω μας καθώς ακόμη έκαιγε η φωτιά, με τις σκηνές που εκτυλίσσονταν μπροστά στα μάτια μας να παραπέμπουν σε ταινία τρόμου και Αποκάλυψης. Πυκνός καπνός και βροχή από στάχτες παντού, όπου πηγαίναμε, ενεργές εστίες σε πολλά σημεία ταυτόχρονα, κατεστραμμένα αυτοκίνητα καθώς και σπίτια ολόκληρα που μετατρέπονταν σε στάχτη και αποκαΐδια μπροστά στα αποσβολωμένα μάτια μας. Θυμάμαι έντονα την εφιαλτική διαδρομή στο στενό δρομάκι που ενώνει την κοινότητα του Αγίου Θεράποντα με τη Λόφου. Οι ξύλινοι πάσσαλοι της Ηλεκτρικής σωριάζονταν στο έδαφος ο ένας μετά τον άλλο, μετατρέποντας το ρεπορτάζ σε κούρσα θανάτου. Θυμάμαι πόσο αμίλητοι και σοκαρισμένοι ήταν οι λιγοστοί κάτοικοι που καταφέραμε να συναντήσουμε και να συνομιλήσουμε μαζί τους. Εκείνη την ώρα ούτε χρόνος υπήρχε για πολλά λόγια, ούτε όρεξη, ο μολυσμένος αέρας ήταν παντού.
Με αυτό το βίωμα κατά νου από τη μεγάλη πυρκαγιά και μετά τις πολύ καλές βροχοπτώσεις που ακολούθησαν, η αλλαγμένη εικόνα που συναντήσαμε φέτος επιστρέφοντας στις πυρόπληκτες περιοχές την άνοιξη, με τις καταπράσινες και ολοζώντανες βουνοπλαγιές, μας έφερε μεγάλη ανακούφιση και θετική διάθεση.
Κιβίδες
«Ποτέ δεν πίστευα ότι η πυρκαγιά θα έφτανε ως το Σούνι» λέει ο κοινοτάρχης Σουνίου-Ζανατζιάς, Νίκος Βικής, όταν τον συναντήσαμε. «Τα τελευταία χρόνια το Σούνι είχε γίνει πολύ ελκυστικός προορισμός για μόνιμη κατοικία, λόγω της κοντινής του απόστασης από την πόλη, της εκπληκτικής πανοραμικής θέας αλλά και των μεγάλων εκτάσεων από πεύκα και πράσινο που δυστυχώς δεν υπάρχει πλέον. Η ζημιά που πάθαμε ήταν σίγουρα τεράστια, πολύ μεγάλος αριθμός σπιτιών καταστράφηκε, όπου έμεναν οικογένειες και μικρά παιδιά. Η μεγάλη εκκρεμότητα τώρα αφορά τους ανθρώπους που ακόμη δεν έχουν αποζημιωθεί, ενώ την ίδια ώρα προσπαθούμε να καθαρίσουμε και τα καμένα πεύκα». Η αναδάσωση στο Σούνι, όπως εξηγεί ο κ. Βικής, καθίσταται επιπλέον δύσκολη λόγω των πολλών ιδιωτικών τεμαχίων που κάηκαν, «είναι σίγουρα ένας αγώνας που συνεχίζεται». Λίγα χιλιόμετρα βορειότερα βρίσκονται οι Κυβίδες, μια κοινότητα που επίσης πλήγηκε από την αλλοπρόσαλλη πυρκαγιά. Οι θυελλώδεις άνεμοι τη μοιραία εκείνη ημέρα άλλαζαν συνεχώς συμπεριφορά με απρόβλεπτη κατεύθυνση, δυσχεραίνοντας σημαντικά τη συνθήκη. Κοινό σημείο στις δηλώσεις όλων των κοινοταρχών με τους οποίους μιλήσαμε ήταν το ισχυρό σοκ που βίωσαν από την αστραπιαία και ξέφρενη ταχύτητα της πυρκαγιάς. «Ήταν τέτοιο το είδος των ανέμων που η φωτιά άλλαζε συνεχώς κατεύθυνση και χάθηκαν οι κόποι μιας ζωής» αναφέρει ο κοινοτάρχης Κυβίδων, Κωνσταντίνος Παπαθεοδώρου. «Χάρη στις υπεράνθρωπες προσπάθειες των συγχωριανών μας και των αρμοδίων, καταφέραμε αρχικώς να κρατήσουμε την κοινότητα μακριά από το κακό. Το βράδυ όμως με βρήκε να παλεύω κυριολεκτικά με τις φλόγες. Η απόφαση της εκκένωσης που πήρα, ήταν ίσως η πιο δύσκολη απόφαση της ζωής μου. Είμαστε τυχεροί για τον καλό χειμώνα που μεσολάβησε, ενώ οι ζημιές σε μεγάλο βαθμό έχουν αποκατασταθεί», επισημαίνει ο κ. Παπαθεοδώρου. «Ήταν μια απελπισία εκείνη η νύχτα, επειδή δεν ξέραμε πού βρίσκονταν οι χωριανοί μας» αναφέρει ο κοινοτάρχης του Αγίου Θεράποντα, Θεράπων Χριστοφή, του μικρού χωριού που έπαθε βιβλική καταστροφή. «Δεν είχαμε ούτε ηλεκτρισμό, ούτε νερό. Ήταν όμως θέμα επιβίωσης, έπρεπε να σταθούμε δυνατοί. Συνολικά κάηκαν 64 σπίτια, 18 εκ των οποίων στον πυρήνα του χωριού. Η γεωργική περιουσία του Άγιου Θεράποντα κάηκε εντελώς, δεν έμεινε τίποτα. Ούτε περβόλια, ούτε πεύκα. Τώρα προσπαθούμε να ξαναφτιάξουμε τουλάχιστον τα σπίτια», καταλήγει ο κ. Χριστοφή. «Για πρώτη φορά είδα τέτοιο μεγάλο μέτωπο πυρκαγιάς» τονίζει ο κοινοτάρχης Κοιλανίου Κυριάκος Κυριάκου Χατζηχαραλάμπους. «Ενεργοποιηθήκαμε άμεσα, ενισχυθήκαμε και από το Τμήμα Δασών. Όταν εξελίχθηκε, ενισχύσαμε το πεδίο με μέλη της ΕΜΑΚ».
Καθώς το οδοιπορικό στα δοκιμαζόμενα κρασοχώρια συνεχίζεται, ορισμένα καλλιεργημένα αμπέλια που συναντάμε στη διαδρομή θυμίζουν τον κομβικό ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν, εάν είναι περιποιημένα και όχι ξερά, για να περιορίσουν παρόμοιο κακό στο μέλλον. Αυτό μας είπαν επανειλημμένα κάτοικοι της περιοχής, τόσο πέρυσι στον απόηχο της πυρκαγιάς όσο και κατά τη διάρκεια της φετινής περιήγησης. Στη ζωτική ανάγκη για διαρκή και μόνιμη αμπελοκαλλιέργεια στην περιοχή, εστιάζει και ο κοινοτάρχης Ομόδους, Ευγένιος Μιχαήλ. «Οι εγκαταλελειμμένες εκτάσεις των κρασοχωριών είναι τεράστιες και ο κίνδυνος πυρκαγιών θα υπάρχει πάντοτε, επειδή εγκαταλείφθηκαν τα αμπέλια και η καλλιεργήσιμη γη. Αυτό είναι μάλλον το σημαντικότερο κομμάτι που πρέπει να δουν οι αρμόδιοι διαχρονικά». Σε ανάλογο μήκος κύματος κινούνται οι σκέψεις του κοινοτάρχη Άρσους, Γιαννάκη Γιαννάκη, ένα χωριό που επηρεάστηκε από την πυρκαγιά, ευτυχώς χωρίς απώλειες σπιτιών. «Επιθυμία μας είναι να πείσουμε το κράτος να μας δώσει γενικώς περισσότερη σημασία και στήριξη, καθώς έχουμε πληγεί ανεπανόρθωτα από την αστυφιλία. Ειδικά οι νόμοι για την αμπελοκαλλιέργεια πρέπει να αλλάξουν» επισημαίνει ο κ. Γιαννάκη και καταλήγει λέγοντας πως «από την πυρκαγιά αποδείχθηκε ότι οι κοινότητες βασίζονται στις δικές τους δυνάμεις. Μπορεί το κράτος να είναι οργανωμένο με μέσα, όμως σε μια τέτοια μεγάλη καταστροφή αποδείχθηκε στην πράξη ότι αυτά τα μέσα είτε δεν αρκούν, είτε δεν μπορούν να φτάσουν στον τόπο του κακού και ο καθένας μας πρέπει να πάρει την τύχη του στα χέρια του».
Λόφου
Η φωτιά άλλαζε συνεχώς κατεύθυνση και χάθηκαν οι κόποι μιας ζωής
Πέραν από την πρωτοφανή περιβαλλοντική καταστροφή, που κατέστρεψε μια έκταση μεγαλύτερη από το άθροισμα των μεγαλύτερων πυρκαγιών που κτύπησαν την Κύπρο τις τελευταίες δεκαετίες, τεράστια ζημιά έγινε και σε κτιριακό απόθεμα. Μια διάσταση που έγινε περισσότερο αισθητή στα ειδυλλιακά χωριά Λόφου και Βουνί. «Λόγω της αρχιτεκτονικής ιδιαιτερότητας της Λόφου με τα στενά δρομάκια, ήταν σχεδόν αδύνατο να εισέλθουν μέσα στο χωριό οχήματα για πυρόσβεση» εξηγεί ο κοινοτάρχης Λόφου, Ιωάννης Νεοφύτου. «Εκείνη τη μέρα ένιωσα ότι βρισκόμουν σε πόλεμο», λέει χαρακτηριστικά. «Κάποια στιγμή γύρω στις πρωινές ώρες ένιωσα να καταρρέω, αλλά η αδρεναλίνη ήταν στα ύψη και έπρεπε να σταθούμε δυνατοί. Λόγω των ζητημάτων που προέκυψαν, έκανα ένα μήνα να κοιμηθώ σπίτι μου. Σχεδόν ένα χρόνο μετά, πρέπει να πω ότι οι υπηρεσίες του κράτους στάθηκαν δίπλα μας, δεν παύουν όμως να εξακολουθούν να υπάρχουν ζητήματα που χρειάζονται επίλυση». Τη σημασία της αναδάσωσης αναδεικνύει ο κοινοτάρχης της Βάσας Κοιλανίου, Μιχάλης Μοσφίλης. «Παρόλο που είχαμε πολλές προτάσεις για βοήθεια, προτιμήσαμε να κάνουμε μόνοι μας την αναδάσωση, και ευχαριστούμε όλο τον κόσμο που προσφέρθηκε, καθώς θέλαμε να βάλουμε τα σωστά δέντρα στο σωστό μέρος. Με τις συμβουλές των κρατικών υπηρεσιών, αποφύγαμε να φυτέψουμε ευάλωτα δέντρα όπως το πεύκο και το κυπαρίσσι. Φυτέψαμε δάφνες, ελιές και χαρουπιές που είναι ταχείας ανάπτυξης και αναμένεται να δώσουν νέο χρώμα πολύ σύντομα». Ο κ. Μοσφίλης αναφέρει και μια σημαντική υποχρέωση. «Όσα δέντρα φυτέψουμε πρέπει να τα φροντίσουμε. Πρέπει να υδρεύονται όλα τουλάχιστον για δύο χρόνια αλλιώς δεν κάναμε τίποτα». Από τη Βάσα βρεθήκαμε στη Συλίκου για να συναντήσουμε τον κοινοτάρχη, Νίκο Αρέστη. «Σε μια πυρκαγιά τα σπίτια και η γη που καίγονται κάποια στιγμή επανέρχονται. Αυτή που δεν επιστρέφει ποτέ, εάν χαθεί, είναι η ανθρώπινη ζωή» ξεκαθαρίζει από την αρχή. Οι δύο ηλικιωμένοι που βρήκαν τραγικό τέλος τη μέρα της φωτιάς, προέρχονταν από το χωριό του. «Τους ήξερα προσωπικά, ήταν δύο ήσυχα γεροντάκια που ζούσαν στην Αγγλία και έρχονταν στην Κύπρο τα καλοκαίρια. Δυστυχώς, τους χάσαμε με αυτόν τον τόσο άσχημο τρόπο». Λίγη ώρα αργότερα βρήκαμε τον κοινοτάρχη Αγίου Αμβροσίου, Στέλιο Γρηγορίου, σε ένα πάρκο με δέντρα που είχαν φυτέψει για το Μαρί και δυστυχώς έκαψε η πυρκαγιά στο πέρασμά της. «Το κέντρο συντονισμού είχε στηθεί στη μεγάλη εκκλησία του Αγίου Αμβροσίου όπου είχε έρθει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας και άλλοι αρμόδιοι, το οποίο εγκαταλείφθηκε άρον άρον όταν η φωτιά είχε φτάσει πλέον στα κάγκελα της εκκλησίας» θυμάται ένα χρόνο μετά την καταστροφή ο κ. Γρηγορίου και συμπληρώνει με αίσθημα αισιοδοξίας. «Η φύση σίγουρα μας ευνόησε με τις πολλές βροχές, αλλά χρειάζεται ακόμη προσπάθεια. Ως κοινότητα προσελκύουμε και θέλουμε να προσελκύσουμε ακόμα περισσότερους μόνιμους κατοίκους, βρισκόμαστε κοντά στην πόλη και οι τιμές των σπιτιών μας είναι προσιτές». Ο κοινοτάρχης Ποταμιού, Σίμος Κωνσταντίνου, λέει για εκείνη τη ημέρα. «Όλα έγιναν τόσο γρήγορα. Μεγάλη απώλεια είναι το σχολείο μας που κάηκε ολοσχερώς. Ο πρόεδρος Χριστοδουλίδης, σε επίσκεψή του στο πλαίσιο εκδήλωσης για τους λόγιους της Ποταμιού, μας υποσχέθηκε ότι όταν το σχολείο φτιαχτεί, θα το μετατρέψουμε σε πολιτιστικό κέντρο». Στη Μαλλιά, από όπου ξεκίνησε η πυρκαγιά, συναντήσαμε τη Μαρινέλα Αθηνή, τη μοναδική γυναίκα κοινοτάρχισσα στην περιοχή. «Τα συναισθήματα εκείνη τη μέρα ήταν ανάμεικτα, είχαμε σύγχυση, φόβο και αγωνία» λέει χαρακτηριστικά. «Δέκα σπίτια και το ιστορικό τέμενος του χωριού κάηκαν ολοσχερώς, όπως φυσικά και μεγάλη έκταση. Όλα τα οικήματα που έπαθαν ζημιά στη Μαλλιά είναι τουρκοκυπριακές περιουσίες, κηδεμόνας συνεπώς είναι το κράτος και η αποκατάσταση στη δική μας την περίπτωση παρουσιάζει ιδιαιτερότητες. Τα έξοδα αποκατάστασης του τεμένους συγκεκριμένα έχει αναλάβει η δικοινοτική επιτροπή για την πολιτιστική κληρονομιά». «Η φωτιά μπήκε μέσα στο χωριό και έκαψε 69 σπίτια. Τρέχαμε να σώσουμε κόσμο και περιουσίες» μας αναφέρει ο κοινοτάρχης Βουνίου, Ματθαίος Πρωτόπαπας, όταν τον συναντήσαμε. «Μέχρι τα ξημερώματα προσπαθούσαμε να σβήσουμε τη φωτιά από σπίτια. Ελπίζω να μη συμβεί ποτέ ξανά τέτοιο κακό. Ένα χρόνο μετά, κι αφού μετρήσαμε τις πληγές, προχωράμε» προσθέτει και μας δείχνει με καμάρι ένα συγκινητικό γκράφιτι που κοσμεί την κεντρική πλατεία του χωριού που φιλοτεχνήθηκε από μια γυναίκα καλλιτέχνη, τη δεύτερη κιόλας ημέρα μετά τη φονική πυρκαγιά.
Η ελπίδα μετά την καταστροφή
Σύμφωνα με εκτιμήσεις που βασίστηκαν σε δορυφορικά δεδομένα, η καμένη γη στην ορεινή Λεμεσό ξεπέρασε τα 125 τετραγωνικά χιλιόμετρα, προκαλώντας μια άνευ προηγουμένη καταστροφή σε δασικές περιοχές, γεωργικές καλλιέργειες και φυσικούς οικοτόπους μοναδικής αξίας. Περισσότερες από 1.600 οικίες επηρεάστηκαν, μεγάλος αριθμός οικογενειών έχασε τα σπίτια και τις περιουσίες τους και το χειρότερο από όλα, δύο συνάνθρωποί μας εντοπίστηκαν απανθρακωμένοι μέσα στο όχημά τους, καθώς προσπαθούσαν εναγωνίως να σωθούν κατευθυνόμενοι προς την πόλη. Πέραν από τους κοινοτάρχες και τους αρμοδίους του κράτους, όπως οι πυροσβέστες και η Πολιτική Άμυνα οι οποίοι ενώπιον αδιανόητων συνθηκών στάθηκαν όρθιοι και ξεπέρασαν τον εαυτό τους, μια ειδική αναφορά οφείλει οπωσδήποτε να γίνει και στους εκατοντάδες εθελοντές που έτρεξαν εκείνες τις ημέρες από όλη την Κύπρο για να βοηθήσουν ποικιλοτρόπως, ο καθένας και η καθεμία με τον τρόπο που ήξερε και μπορούσε. Πολλοί κοινοτάρχες και κάτοικοι της πληγείσας περιοχής έκαναν αναφορά σε ομάδα πολιτών από το σύμπλεγμα των Κοκκινοχωρίων που δραστηριοποιήθηκαν εντελώς αυθόρμητα και ανιδιοτελώς. Επίσης, η εθελοντική ομάδα υπό την εποπτεία του μετεωρολόγου και ακτιβιστή Έρικ Κίτα, αξίζει ειδικής αναφοράς και συγχαρητηρίων.
Το μεγαλύτερο δίδαγμα από το σοκ που βίωσε η πατρίδα μας πέρυσι το καλοκαίρι στην ορεινή Λεμεσό, είναι η διαχρονική ανάγκη να ενισχυθεί και να ενδυναμωθεί η ύπαιθρος με έργα, πολιτικές και υποδομές ουσίας. Σήμερα αυτή η ανάγκη είναι πιο επείγουσα από ποτέ. Δεν είναι μόνο η πρόληψη για τις πυρκαγιές, που σε συνθήκες ακραίων καιρικών φαινομένων και κλιματικής κρίσης πρέπει να θεωρείται εκ των ων ουκ άνευ. Είναι μια ολιστική αναπτυξιακή πολιτική των ορεινών κοινοτήτων, με γνώμονα τόσο την περιβαλλοντική όσο και την κοινωνική δικαιοσύνη. Δεν πρέπει ποτέ να λησμονούμε την αξία των ανθρώπων στις κοινότητες. Είναι αυτοί που υφαίνουν την κληρονομία μας και προσδίδουν αξία στον τουρισμό, την οικονομία και την πολιτισμική μας υπόσταση. Να προστατευτεί η βιοποικιλότητα και ο φυσικός πλούτος της υπαίθρου, να δοθούν κίνητρα στους αγρότες, να σεβαστούμε την παραδοσιακή αρχιτεκτονική που διασώζεται και διατηρείται πολύ καλύτερα στα χωριά μας.
Σιλίκου
Η καρδιά της κυπριακής υπαίθρου
Ο «Γαστρονόμος», σε μια προσπάθεια να αναδείξει τον πλούτο της υπαίθρου, στηρίζει την αναγέννηση της γης στις πυρόπληκτες περιοχές. Γι’ αυτό αποφασίσαμε να τιμήσουμε 13 κοινοτάρχες της ορεινής Λεμεσού με το Τιμητικό Βραβείο 2026. Αναγνωρίζουμε τη συμβολή τους στη μεγάλη προσπάθεια της Πολιτείας να κατασβήσει την πυρκαγιά, προκειμένου να μην κινδυνεύσει καμία ανθρώπινη ζωή και να περιοριστούν, κατά το δυνατόν, οι υλικές ζημιές στις κοινότητές τους. Για εμάς, είναι οι φρουροί της κυπριακής υπαίθρου. Μέσα από το πρόσωπό τους συμπαραστεκόμαστε στους κατοίκους των κοινοτήτων που εκπροσωπούν, τις τοπικές κοινωνίες, τον αγροτουρισμό, τους μικρούς παραγωγούς, τους μικροπωλητές και τις οικογενειακές επιχειρήσεις. Αυτή η διάκριση ίσως δώσει μια μικρή ώθηση για να συνεχίσουν να επενδύουν, να δημιουργούν και να κρατούν ζωντανή την καρδιά της κυπριακής υπαίθρου.
